O PAÍS DE JAUJA

O momento clave da felicidade contemporánea. 

Os anuncios sobre magnos proxectos para a cidade son unha constante ben viva dos últimos anos en Vigo. Desde a famosa colineta encantada que baixaba desde a Madroa, presentada por Manuel Pérez, premiado cunha prolongada estancia en Bruxelas e reaparecido cada ano por esta cidade con motivo das enchentas organizadas por Os de Lugo, ata o paseíyo por terrazas protagonizado por Rafaeliyo er Moneo para mirar de remover a praza do Rei, os cidadáns vigueses asisten de cando en vez a espectaculares presentacións mediáticas que, ao cabo de pouco tempo (algúns case nin chegan ao ano), quedan en papel mollado ou, para expresión máis propia dun artista esixente (e non de estafadores, que é o que demostran), en caixóns de (de)sastres arrumbados para unha sempre mellor ocasión. 

Hoxe o que figura como gobernante propón gardar o proxecto de restructuración do campo de Granada (xa encargado en febreiro de 2008 e visitado o mes de maio do ano pasado) por falta de cartos. Estes días cabían certas dúbidas sobre a saída sul do AVE, que quero pensar non afecten á xigantesca ágora proposta no ar (en outono do ano 2008) por Thom Mayne (para cando a maqueta, majete?: dicías dous meses e levamos catro) como tapa da estación. Do pirolo Nouvel (ano 2007) as últimas informacións falan máis de flaccidez orzamentaria ca de ereccións inmediatas.   

Os Pritzkers chamados a montar miradores sobre o anfiteatrodarría deben de ter os petos cheos de cartos concedidos xenerosamente por debuxar planos. Sen contarmos nesa mostra de alegría presupostaria a pequena cortesía de pasealos a corpo de deus artifex (mentres acólitos e subalternos toman nota para entelequias entre mariscadas prepago) coa única contrapartida, por outra parte lixeira, de formaren parte do entremés burlesco, formato encontro casual cos xornalistas locais, no que deben amosar as coñecidas maneiras de elegante trilero de ferrallas. 

O engano é demasiado evidente, pero xogan coa memoria fráxil de todos nós. E coa incrible falta de responsabilidade política e mesmo financieira de quen asume eses gastos. Pero neste caso o máis paradóxico é que o Concello, empeñado en proxectar sen vértigo atalaias, tribunas e belvederes con espléndidos cheques ao portador, o único que ofrece hoxe á cidadanía son fendas, furados e fuchinocos para enterrar a cidade enteira baixo a superficie e poder quitar cartos dos contribuintes a base de ofrecerlles marabillosas prazas de garage onde agochar ese coche que agora xa nin compran. 

RECORDO DE BRISTOL

Suspension Bridge 

Ergo o meu corpo durmido en Clifton,

cunha paisaxe de fiestras e plátanos,

tan falsos coma este estío que se demora.

A ponte usurpa á ribeira

a saudade de mitos;

a morte nega esa fotografía

dunha noite que non deixamos pasar.

NOITES

Mudar de aires por unha tempada (longa tamén pode ser). 

Hai intres inesquecibles: búscoos con paixón, que é ao tempo indicio de escapatoria. Escapo, escapo. Consigo escapar. Case sempre de noite. Ou á noitiña. Escapo sempre. Durante o día termo de case todo. Con moitas dificultades. Tedio. Cando se van apagando as luces, nomeo algúns verbos encendidos. E así revivo. Todo.

Mudar de aires por unha tempada (longa tamén pode ser).

NOVELAS EXEMPLARES

En breve espazo de tempo lin dúas novelas, unha ao azar dunha primeira páxina familiar (evocábase unha perda de cartos dun bolso, coas reflexións e deduccións desacougantes que eun experimenta cando algo así pasa) e outra, chamado por un lector deste blog que recomendou unha ollada aos seus textos. A primeira, El país del miedo, do escritor sevillano Isaac Rosa (1974), e a segunda, El corrector, de Ricardo Menéndez Salmón (Xixón, 1971). Os dous xa publicaran algunhas novelas de certa sona e, sobre todo, de recoñecemento lector: o primeiro, co premio Rómulo Gallegos en 2005 con El vano ayer, e o segundo, con La ofensa, novela considerada pola crítica como unha das mellores novelas do ano 2007. Todos estes datos son para min relativamente novos e, xaora, simultáneos e posteriores á lectura de ámbolos dous libros. 

Se están aquí nesta pequena recensión non é só pola súa calidade literaria indiscutible (ben distinta: sinxela e envolvente a de Rosa, lapidaria e metafísica a de Salmón), senón porque resulta raro atopar libros que representen tan ben o tempo contemporáneo. Isaac Rosa prefire centrarse nunha anécdota mínima, que gradúa cun especial mecanismo de precisión. Alterna o relato (en terceira persoa xulgadora) dun episodio cotián (un caso de acoso escolar que vai adquirindo aos poucos unha dimensión cada vez más inquedante) coa consideración especulativa sobre a orixe, a natureza e os efectos do medo como factor de aillamento e profunda enaxenación social. Isaac Rosa conta un proceso de paranoia que resulta desacougante pola diáfana e compartida lóxica interna que chega a aterrorizar tanto aos personaxes do relato coma ao propio lector que observa como ese temor pode resultar tan familiar. 

Pola súa banda, Salmón coloca a narración en primeira persoa no mesmo día 11 de marzo de 2004 na perspectiva dun corrector de probas que, metido de cheo no seu traballo, recrea ese día enteiro, mentres repasa a súa vida, reflexiona sobre as súas relacións amorosas, recibe as chamadas angustiadas desde Madrid, e considera o poder da mentira, relatado coas mencións ás noticias, coas imaxes cruentas de morte, que ían saíndo sobre as bombas nos trens de Atocha. Escrita, como a de Isaac Rosa (aínda que moito máis breve), sobre a estructura de capítulos curtos, pechados, construidos cunha autonomía moi calculada, tenta amosar o estado de angustia do home, ameaazado na súa vida cotián, mesmo sen saír da súa propia casa. A información chega por teléfono, pola televisión, polo son da música que escoita, pero, polo seu traballo de despacho, de mesa diante do ordenador, non sae: simplemente deixa que sexa o mundo que está fóra desas súas paredes o que o constriña, o que o leve a buscar refuxio indolente, preguiceiro nos brazos da muller amada. O desacougo provén do exterior, coas armas subtís do engaño e do simulacro.

Nas dúas narracións, o tema principal é o medo: o temor ao outro, ao que se ignora. O cuidado, a preocupación, o incertidume, o desasosego diante do descoñecido. Algunhas notas, separadas, apenas un par de datos inocuos que, unidos, desencadean un receo, un leve temor. A partir dese pequeno tremor, comeza a angustia, o ensimesmamento, o insomnio, a tendencia a procurar refuxio. Á renuncia da liberdade. O terror que vence. 

Seguirei lendo os libros destes fantásticos narradores españois. Poucas veces atopa un, de forma se cadra casual, dúas novelas tan extraordinariamente exemplares. 

GRAN TORINO DE EASTWOOD

Despois de ir ver O intercambio, non tiña moitas ganas de mirar Gran Torino. Vencín os receos e fun unha tarde de domingo ao cinema, por certo, case baleiro e iso que o reclamo era Eastwood (isto das salas morre). 

A película ofrece a producción impecable dun clásico do cinema, cunha banda sonora eficaz, a base de taraceas instrumentais da canción que o propio Clint Eastwood interpreta contra o final da película, e un ritmo narrativo sostido, sen apenas sobresaltos con movementos de cámara máis ou menos regulamentarios. A interpretación de Eastwood non defrauda, pero unha excesiva presencia das súas enrugas en primeiro plano, cuns leves movementos de labios ou de pálpebras para amosar desgusto, resultan demasiada chiscadela para incondiconiais.

Pero non está nesta interpretación contidamente compracente a principal tacha da película, a anos luz das cartas de iwo jima, por poñer un exemplo recente. As primeiras esceas, nas que se presenta o personaxe, suliñan con rotulador fosforescente as trazas do seu carácter, coas valoracións dos fillos (de opereta e dunha planicie insólita para un guionista da súa experiencia), cos acenos multiplicados de irritación do personaxe e, sobre todo, coas palabras do propio Kalt Kowalski pronunciadas para ser escoitadas polos espectadores. Clint Eastwood fala en voz alta, suponse como rasgo da súa persoalidade irascible, pero ao final resulta un exemplo antolóxico (eu creo que único nestes últimos tempos e digno de estudio) de aparte dramático nunha película desta categoría. Non estaría mal en principio, se non repetise verbalmente o que estamos a contemplar a partir do seu careto descomposto. Ese suliñado verbal toma aos espectadores por parvos, o que, ao meu xuízo, compromete mesmo o rigor narrativo da historia. 

O argumento, por outra banda, non pode presentar unha trama máis mecánica: o personaxe vive só, despois de enviuvar: os fillos, que representan con trazos grosos a individualidade extrema e o americano desexo de acumular cartos e exhibir luxos superfluos, non sinten un aprezo sinceiro polo pai. Ao lado da súa casa instálase unha familia de inmigrantes orientais que, guiado polos seus principios entre racistas e misántropos, parece incomodalo. Pero estas persoas, a diferencia dos seus seres (pouco) queridos, viven en armonía colectiva, case tribal; gardan con celo (o que semella motivo de envexa) os seus costumes, os seus ritos: conservan, en fin, a súa identidade cultural, racial e relixiosa, aínda que por momentos a ollada do director poida proporcionar algunha nota un tanto ridiculizante. Fronte a esta modélica estructura familiar, a vida solitaria do protagonista (enfatizada con planos nos que bebe varias cervezas acompañado polo seu can leal no medio da penumbra da súa casa) simboliza o fracaso da familia americana: abandonado polos seus fillos, que chaman de cando en vez por algunha impertinencia, Kowalski atopa nos máis novos da familia de descoñecidos o verdadeiro sentimento de pai. O argumento, visto desta maneira, non pode resultar máis simple, no seu contraste tan obvio.

Esta proposta se complementa coa presencia da relixión como elemento subsidiario que outorga unha dimensión espiritual á resolución da historia. O personaxe do americano de orixe polonesa Kowalski, veterano da guerra de Corea, descrido por mor dun pasado que ignoramos e que enfraqueceu a súa confianza na igrexa, pronuncia unha invectiva radical contra o sacerdote que trata de aliviar a perda da súa muller; sen embargo, nunha gradación moi subtil pero tamén demasiado evidente, o personaxe vai virando a súa percepción do mundo cara unha especie de salvación a través do concurso propio da compasión e da piedade, misturado cos clásicos conceptos do discurso político cristiano do perdón e, ao seu carón en dialéctica pugna, da vinganza. [A partir de aquí, conto algo do final: aviso]

As imaxes finais do protagonista abatido polas balas, deitado no chan cos brazos extendidos nunha para min clara simboloxía cristiana (o sangue que sae da palma da man é palmario), falan dun home (cun pasado terrible que non desvela, pero que se advirte na ollada ao lonxe que deixa na súa conversa co cura) que se inmola, que camiña cara a morte co propósito de redimir aos seus semellantes. Seguro que se poden achegar outras imaxes ou esceas de semellante calibre, con maior ou menor carga simbólica, pero non cabe dúbida de que Gran Torino ofrece unha lectura redentora (Christwood) do personaxe protagonista. 

As caracterizacións lidas de película crepuscular (o adxectivo que máis se repite coas últimas películas de Eastwood, desde xa hai case quince anos) non me cadran a min nesta historia de glorificación do martirio, da victoria redentora da morte, apoiada nunha base ideolóxica conservadora, na que familia, igrexa ou traballo (tamén penitente) parecen poder salvar á humanidade. Non fai falta dicir que non concedo a Eastwood a responsabilidade de tal pensamento: pero si á narración autónoma desta película de perfiles reaccionarios. 

Espero que Eastwood nos agasalle con outra película máis interesante ca esta nos vindeiros anos. Polo de agora, conformémonos con escoitar con certo agrado a melancónica balada que Jamie Collum interpreta. 

POÉTICA AVANT LA LETTRE

Poética

Discurro fríamente sobre a expedición

de títulos de nobreza ou patentes de patria indeleble;

recobro aquela tensión antiga

das argumentacións retóricas,

ensalmadas en xade e ónice barato;

escollo uns verbos esquecidos

e algún substantivo empedrado de funghi porcini

-a sintaxe, por suposto, non importa-

e limítome a reproducir un vello alcume

sen sorpresas,

coas letras imprescindibles

de calquera abecedario,

íntimo ou non.

En ocasións, respeto aos maiores

coa dicción aprendida nalgunha escola

de signos máis ou menos comprensibles.

Imposto algo, o necesario,

para que non digan que emito

con suspiro funeral

a épica das nosas voces.

Aínda así, detesto esas parvadas

do solpor en devesas e brañas

ou a corriente luxosa de esdrúxulas e galo morto

ao servizo dun cadáver heroico

ou dunha tristura, si tristura, de séculos

a penas expiada.

Eu xa non agardo moito de todo esto:

se cadra versificar con pouco ruído

as poucas palabras que xurden deste corpo,

ata que coloquen contra o meu padal

algunha moeda de prata,

con que pagar a limpa travesía sen vinganzas.