30 dicembre 2008
A FORZA DO BLOGOMILLO
Pasei boa tarde transcribindo este texto dun coñecido meu que saiu publicado o sábado no suplemento do Xornal de Galicia. A ver se poñen todo en pdf, que copialo todo dá un choio de carallo. Se teño tempo (e ganas) poño os enlaces.
A lingua galega posúe no mundo dos blogs o seu máis fértil xacemento. Con periodicidade variada pero teimuda, centos de persoas, con moi diferentes gustos e vontades, publican na rede as súas anotacións sobre calquera cousa. Todas elas, máis de cinco mil segundo os últimos recontos (non todos agora operativos), constitúen o chamado Blogomillo, un fenómeno cultural de primeiro orde que pode resultar descoñecido para boa parte da sociedade, refractaria ou indiferente a esta indubidable mostra de enerxía creadora. A suma das anotacións e mesmo dos comentarios escritos en lingua galega nun só día supera a calquera medio de comunicación e pode equivaler á producción en papel de varias semáns. Ignorarmos esta fascinante industria cultural, xeradora motu proprio dunha riquísima literatura á marxe de calquera estímulo oficializador, resulta nestes tempos insólito e imperdoable.
Non é doado establecer o primeiro alento dos blogs. Unha pulsión expresiva, que algúns tildan de hipertrofia do eu e os máis de onanismo verbal, parece ser a causa primeira. Pero tamén a dun certo recoñecemento social e, por qué negalo, o ambicioso prurito de crear opinión ou de apurar debates de alcance social. Non é estraño que unha das materias que máis se extenden polo blogomillo sexa a discusión política. Aínda que non exentos de inescusables efusións persoais, os blogs Dpaso (Manuel J. Barreiro), Calidonia, Zerovacas (Marcos S. Pérez), Sihomesí (Xosé Manuel Pereiro), Cousas de Imeneo, O demo me leve ou Croques (Perfecto Conde) comentan, desde unha perspectiva obrigadamente crítica e libérrima, a actualidade política. A súa formación e nalgúns casos oficio (xornalistas, peritos en política) axudan a compoñer figuras de contrapoder en tempos revoltos (Prestige, a guerra de Irak), pero tamén a instalar vixiantes necesarios das eivas do presente.
A reflexión política sempre xorde a carón dunha inevitable preocupación polo mundo da cultura. Os veteranos e seguidísimos blogs (máis de 500 persoas entran diariamente) de Brétemas (do editor Manuel Bragado) e de As uvas na solaina (do historiador ourensán Marcos Valcárcel) alternan as anotacións sobre política (retrucadas con numerosos comentarios polémicos) con informacións e aportacións acerca de eventos culturais. Constitúen un marco de referencia do debate político-cultural e exercen, sen dúbida, unha clara influencia no foro político galego: moitos xornalistas (de letra impresa) e intelectuais confesan a consulta diaria destes blogs, animados polo interese que provocan tales debates.
A presencia da cultura é moi notable noutros cadernos, coma Capítulo 0 (Manuel Gago: cun cuidado exquisito na súa presentación), Fragmentos da Galaxia (Juan Blanco Valdés: que comezou como plataforma dun editor) ou Lándoa (Arturo Casas: que a partir da literatura emprende especulacións máis amplas), que hoxe conforman lugares de visita obrigada. Outros blogs, cunha particular tendencia pola literatura, preséntanse como espazos críticos, de análise de libros ou como foros de animación poética: tales son os casos de Trasalba, O levantador de minas (coa incorporación novidosa de videos para amosar presentacións ou lecturas poéticas) ou Ferradura en tránsito (Xosé M. Eyré, que adianta as súas críticas, en interesante borrador nalgúns casos, para os lectores en rede), páxinas hoxe indispensables para a información e a crítica literarias.
A creación non podía ficar allea a esta nova modalidade de expresión: nesta paisaxe virtual agroman interesantes propostas, que en xeral misturan texto, imaxes e bandas sonoras, coma a bitácora …mmm… de Estíbaliz Espinosa (un hiperespazo do eu), Casatlántica de María Lado (con podcasts poéticos), Ovnis e issoglosas de Igor Lugrís (con reflexos do agit-pop), A pícara de Allegue (con olladas oblicuas do cotián), Haicu de Leo (con escatolóxico orientalismo), Selva de Esmelle (coa elegante sensualidade de X), Cartafol de silencio (co lirismo da imprescindible Sara Jess), Chantos na chaira (coa inteligencia espilida de Lourixe), Modesto Fraga (desde Fisterra), ou o recente Clubdacalceta, de María Reimóndez. O predominio dunha voz feminina visible mesmo en corpos que se exhiben en galería de imaxes engade un particular interese a este fenómeno concreto da literatura en rede.
Noutros casos, escritores coñecidos polo seu éxito editorial en papel complementan a súa presencia con blogs, para prolongaren, obrigados pola enerxía do espazo virtual, a súa relación cos lectores posibles, pero, sobre todo, para crearen autónomamente novos textos: tal é o caso de Jaureguizar e Cabaret Voltaire, Fran Alonso e Cabrafanada, Francisco Castro e Canción do Náufrago, Uxía Casal e Gradicela, Xabier Cid e As túas balas, Mario Regueira e O porto dos escravos, Séchu Sende e Made in Galiza, Marcos S. Calveiro e Alfaias, cun blog afluente para comentarios da súa Festina lente, ou Rubén Ruibal e Alicia crece. As principais editoriais, Xerais ou Galaxia, comezaron hai ben pouco (a segunda hai apenas un mes) este novidoso formato, pero semellan voces, polo de agora, estrañas á substancia individual e pouco transferible dos blogs, máis destinados á comunicación das persoas que carecen de canles canonizados ou das que prefiren a calor inmediata da resposta.
Porque este é o mundo primixenio dos blogs: o da autobiografía entre intelectual e doméstica de quen pretende expresarse e remata por exhibirse ou de quen simplemente enuncia laios, desexos ou compromisos, pero son estimados e atendidos polos seus lectores por esa tenra impostura (de ser esta mentira) da veracidade. Trátase de blogs coma A raíña vermella, Apocalipse do porco (un dos máis lidos na rede), Beliscos pequenos (co peculiar desenfado de Besbelliña), Fíos invisibles (no próximo lonxe de Bos Aires coa voz de Debora Campos), Bouzafría, Leoeoseus ou Verbas, nos que prolifera o comentario despreocupado, cheo de liberdade, sobre a realidade cotián, e que contribúen de forma decisiva á extensión imparable desta impúdica blogoleria.
Con impronta desigual, o mundo educativo comeza a abrirse a este formato de visibles vantaxes interactivas, alomenos no seu emprego coma un servizo á comunidade. Desde unha biblioteca universitaria, coma Anabande, ata unha librería de barrio, coma Azeta Librería, ou desde un instituto coma o constante Trafegando ronseis, ata lugares de promoción lectora como Espazo Lectura, o modo do blog imponse pola súa inmediatez e pola súa capacidade case inmediata de desposta neste ámbito. As queixas sobre o pedestre e elemental do sistema de anotacións, sobre todo para quen esixe unha maior liberdade formal, son innecesarias neste terreo, xa que unha boa disposición dos enlaces e da información que fornece resulta máis ca suficiente.
As artes visuais non poden faltar no blogomillo. A banda deseñada ofrece un completísimo panorama, coa Revista retranca (creada por Kiko da Silva), que simultanea a impresión cunha vida virtual activa, e con blogs persoais como Paxarada ou As ovellas eléctricas como especial punto de referencia para os amantes do cómic. O cinema tamén constitúe tema principal do blogomillo, ben coma esporádico recurso nos blogs de carácter cultural, que permite dar voz aos espectadores ocasionais dos filmes, ben coma principal materia a través das anotacións fascinantes de Cinema Friki ou a través das críticas de Martin Pawley no imprescindible Días estranhos, unha fonte extraordinaria de información cinematográfica en Galicia.
A música ocupa un lugar moi destacado no blogomillo. O blog da plataforma A Regueifa é arsenal de grupos e escaparate das novidades musicais galegas. Os cadernos musicais de Projecto Mourente (Prosciutto Mourente), de Ataque Escampe ou de The Homens son complemento esencial das súas actuacións, sen darmos ao esquecemento as infinitas páxinas de myspace doutros moitos grupos que propagan así as súas músicas. Sen o concurso dos novos modos de comunicación interneteira, o aprezo e a singularidade deste aspecto da cultura ficaría arrumbado aos recunchos das miles de salas deste país: o soporte amplifica e constrúe un esceario complexo de afinidades e ambicións artísticas.
Deste fenómeno a plataforma Blogaliza establece un ránking. No vértice desa lista de éxitos, atópase O blog de Andrés Milleiro, que ten nas propias tecnoloxías e nas novidades da rede o seu principal tema. Iso tamén explica que outros blogs coma Marcus.es, Berto ou Galpón de Breogán, que se nutren da propia materia redeira e nacen fundamentalmente do mundo xornalístico, sexan uns dos máis seguidos. E que deles xurdan (con Berto Yáñez como propulsor) algunhas iniciativas case de mancomún, en forma de redes sociais ou de promoción de noticias relativas ao ámbito galego como Chuza!, onde todas estas manifestacións atopan unha especie de feira multitudinaria das letras galegas.
Facebook, Messenger, Tuenti, o citado Myspace e Foros de toda caste lindan con este mundo dos blogs e nalgúns casos parecen últimamente ultrapasalo. O tempo dirá, mais o que hai un par de anos –este recoñecido blogomillo, ao que deron por morto varias veces- semellaba un espazo alternativo á cultura máis tanxible (en termos de papel ou de presencia física) hoxe é, en moitos casos, a única e máis visible mostra da enerxía cultural dun país. Hoxe, o que non está no blogomillo (como anotante ou participante, que para o caso é o mesmo), sinxelamente non está. Ou non é.
23 dicembre 2008
TRASPÁSASE
Maricarmen está desesperada. Hoxe, que traían os xornais a páxina clásica do sorteo de lotería, non vendeu moito. Pronuncia a palabra crise e advirte que cada vez compra a xente menos xornais. Eran as doce e media da mañán e os andeis estaban, en efecto, repletos.
21 dicembre 2008
ASTURIANÁ
Onde o mundo se chama Paniceiros,
Xuan Bello (Paniceiros, 1965) escribe en asturiano. Escribe desde novísimo e publica, con aplauso, desde o ano 1982 (con apenas 17) toda clase de textos: versos que substantivan a natureza con palabras coma braña ou borrina, alternadas con nomes propios de veigas ou vales; columnas xornalísticas de urxencia semanal (en Les noticies, onde ata hai pouco facía de case todo e onde agora pousa breve a súa agardada opinión) sobre xeografía, goberno, lingua; meditacións entre líricas e especulativas sobre literatura, ficcións ou fantasmas; evocacións saudosas de tempos ou de poetas que evocan o tempo. En todos estes textos Xuan Bello exhibe a súa condición de lletramancau, de escritor que transforma a vida (o recordo da vida, ás veces) en materia literaria. Nun dos textos que figuran na súa Historia universal de Paniceiros (2002), “Nenúfares e rula”, a tópica disputa entre vida e literatura aparece saldada, co auxilio de Cunqueiro, coa victoria das palabras que nomean e constrúen o mundo: a vida “é sempre unha mentira máis ou menos ben contada”, sentencia ao cabo doutro texto.
O libro, traducido agora con feliz sotaque asturiano ao galego por Esperanza Mariño, presenta corenta e tres cadros, de diverso calibre e pretensións, xunto a catorce fotografías, en doméstico branco e negro, que ilustran a historia. No variado conxunto non faltan poemas, como o de Paniceiros, cuxos ultimos versos constitúen unha declaración para todo o volume: “onde la mirada yera pura cenciella/ la xaceda que dexara la nube en cielu/ Onde namás nos queda la memoria/ corrompida de la infancia/ La nuesa soledá/ L’abandonu de nueso”. Que se inclúan versos alerta sobre a condición primixenia de Xuan Bello coma poeta, pero non era necesario: todos os discursos son compostos con esa pulsión. A perspectiva dun eu lírico, de melancolía romántica, impón a súa ollada. Non é observable unha liña definida na distribución dos textos; se cadra, unha deriva final, case imperceptible, cara a narración. Pero, en todos eles, a voz do poeta encadra e ordena o pensamento.
Paniceiros é a palabra clave, o lugar de onde parte todo, unha pequena aldea na aba do monte, nas vales de Tineo, desde onde se pode intuir o mar de Lluarca. Este reducido territorio, un mapamundi de apenas dezaseis casas, como advirte Bello nos agradecementos, é un microcosmos, porque o que nel acontece (re)crea o universo. Os relatos desta Historia universal de Paniceiros, pequenas anécdotas que adquiren alento épico pola forza da saudade, son historias familiares: xogos de tarde de verán, lembranzas de antroido, estampas de aulas, escenas de caza entre a neve, encontros con persoaxes singulares (Evaristo Casariego, Villabazal, Pere d’Oumaña, Puliatos) que expanden coas súas vidas a memoria do narrador.
Sobrancea nestes textos un desexado vencello coa natureza asturiana de lobos, néboa, auga ou arbres, pero tamén unha delectación pola evocación do alén: o demo amable, a xigantomaquia que dá orixe á mesma aldea de Paniceiros, as fantasmas que non son máis ca retratos da memoria, a güestia acollente, os tesouros (de mouros, xaora) inatopables, os soños duplicados (con ecos de Borges ou das fantasías orientais), as illas inventadas ou as paisaxes de ultramar (Irlanda, Bretaña, Manhattan, Habana).
Esa forma de insatisfacción que consiste en recordar outro tempo (para Bello, o pasado “é un país estranxeiro, de costumes bárbaros, que escasamente entendemos”) e outros lugares (a pesar das súas procuradas raigames baixo un ceo de devanceiros, proclama, tras vivir en Coimbra, en Roma, en Nova Iork, que somos “errantes e desertores”) é o íntimo refuxio para un poeta que conclúe noutros versos (“Variaciones del mio nome”): “Y tu,/ qué estraño,/ llamate Xuan Bello/ y tar equí, n’Uviéu,/ pasando visiones/ escures/ al asturiano claro./ Saber que la to patria/ Siempre queda aende:/ ellí onde tu nun tas.”
Foto: A casa da miña avoa en La Villa de Mieres. A casa familiar, pranta baixa e primeiro andar co corredor, agora derruida por completo.
20 dicembre 2008
FERNÁNDEZ
19 dicembre 2008
DEAD DEEP THROAT
Morreu onte aos 95 anos Garganta Profunda (Occam: non vou falar do Orgasmo Global, pero aproveito a paréntese para promover o evento do domingo). Mark Felt, segundo en rango do FBI, revelara hai tres anos a súa identidade. A súa intensa historia en relación co Watergate é ben coñecida, pero non tanto a súa vida posterior, con ese secreto gardado, a pesar dos pesares. A min desta biografía, que espero ler con atención, interésame o día a día desa tensión íntima que supón calar durante tanto tempo. O artigo do New York Times de 1 de Xuño de 2005 resulta un perfecto e extraordinario avance dese relato. As reservas últimas de Woodward (que foi o que coñeceu a Felt) e Bernstein para non confirmaren as revelacións do propio Felt (máis ben da familia) nin as propias do Washington Post (catro persoas ao cabo coñecían a identidade do home que compartiu alcume con Linda Lovelace) son conmovedoras. Recomendo encarecidamente a lectura da información do NYT, pero non podo evitar a transcripción dun párrafo: "at least one prominent Washingtonian expressed a slight nostalgia that the mistery has been solved".
17 dicembre 2008
AS EÓLICAS
16 dicembre 2008
CON VERSOS
ENTE NÓS
Presiéntote entrando a tientes…
y como nun quiero asustate,
ciarro los güeyos y finxo siguir dormida,
mentes escucho la to respiración forciada…
Voi aldovinando’l percorríu de les tos manes,
de la que retires les sábanes
que me cubren de misterio y de vergoña.
Ya cásique controlo’l xirpíu
que provoquen les tos piernes allugándose a les míes.
Ye custión de tientos y d’años…
Como si fora un gatu,
fáigome con cuidáu a los tos espacios,
y calístriome del fogaxe qu’esborda la to piel
y que-y falta a la mía.
Entovía queden respingos ente nós…
Eso nos salva de la quema.
Ana Vanessa Rodríguez
Ana
14 dicembre 2008
A CURUXA
Soaba música de jazz. Houbo godello Viñaredo, e ameixas (chirlas, mais gorentosas) con fideos e algas, empanada de zamburiñas (a falta dunha boa pizza margherita), doces variados e dous cafés illy pluscuamperfectos. A Curuxa de Cesteiros, neste caso co pracer engadido da compaña de don Xoan Da Cova e Mercedes, sempre triunfante.
13 dicembre 2008
ZÍNGAROS EN MIERES
PERIÓDICO PRACER
A lectura da prensa constitúe un dos meus praceres cotiás desde que era ben pequeno. A sorte de nacer nunha familia que amaba o periódico (unha das palabras máis queridas na miña casa) por riba de case todas as cousas explica tal querencia. Cando iamos a casa das miñas avoas (non coñecín aos avós: un por pouco tempo e doutro non teño memoria), sempre había un xornal por riba das mesas. E sempre había un tío, un curmán, unha tía lendo, moitas veces en voz alta, as noticias do día. E sempre había un especial cuidado en doblalo, en mimalo, en gardalo nun lugar preferente para que outra persoa (as mulleres sempre leron máis na miña familia) puidera recorrer de novo esas mesmas liñas.
12 dicembre 2008
DÍAS DE SOL
11 dicembre 2008
VIGUISMO OCCIDENTAL
Cando encendín o coche pola mañán e arrancou a radio, a enésima publicidade institucional aínda estaba alí. Por suposto, para disimularen, as novas ían comentando con aparente imparcialidade a actualidade viguesa. Pero, antes de rematar o bloque (con perdón) de sucesos, non podía faltar a voz finxidamente airada do noso prócer máximo. Desta vez clamando contra o alcalde de A Coruña, sempre tan localista obviamente, cunha frase histórica: "Vigo é a cidade máis importante do occidente". Dixo do e non de, e dixo occidente e non oeste. Que tamén eran recursos estilísticos (habida conta das pulsións literarias do mesmo) que podía ter usado con maior propiedade e oportuna propaganda. O caso é que quixo rematar a cita gloriosa con alusións a que Vigo era o centro máis importante (faltoulle un tris para empregar aquilo do polo de desenrolo) de entre Cantabria, Asturias, Galicia e eu que sei máis (Portugal non debe estar na axenda xeográfica e Lisboa non debe estar no occidente), nun ataque de viguismo lerístico, propiciado, como ocorre nestes casos, pola propia dinámica retórica da hipérbole.
10 dicembre 2008
9 dicembre 2008
A MOEDA NON LANZADA
Durante esta fin de semán descansei do tute italián, pero non deixei de pensar naquel país a cada pouco. Asaltoume a cada intre aquela luz única, aquel balbordo incesante de xente que transita sen orde por rúas sen limpeza algunha, cun tránsito en doce malatía por via del Corso. Usurparon os meus ollos os obeliscos de Piazza del Popolo ou de Montecitorio. Rematou por invadirme a cúpula do Panteón e a estatua de Giordano Bruno en Campo dei Fiori. Os frescos de Palazzo Farnese, entrevistos de noite desde a praza mentres unha muller falaba por teléfono e dicía que acababa de saír da ambasciata francese, recobraban color durante esta longa ponte. Retiven minuto a minuto os edificios derruidos do Palatino, as roupas bermellas duns falsos centurións baixo o Colosseo, as pedras aliñadas sobre as esqueiras do mercado de Traxano dispostas para a arqueoloxía interminable, as palmeiras do Esquilino camiño do Quirinale, a sorrisa oblicua do elefante de Minerva, a cruz entre as astas do cervo de san Eustachio, a curvilínea fachada de sant'Agnese e de Sant'Andrea della Valle, a espesa néboa de ponte silvio, os vendedores de telas finxidas en Piazza Trelussa, as terrazas baleiras de santa Maria de Trastevere, as melanzane abertas de san Cosimato, o panino di porchetta en Luciano Mannara. A fontana di Trevi, ese esceario de troula e mentiras, perdeu a miña moeda.
8 dicembre 2008
VIA AURELIA
TRINTA ANOS
7 dicembre 2008
LEMBRANZAS DUN DÍA SOLEADO
Carolina escribe mentras mira pola fiestra cara o patio da escola.
"Y mirar por la ventana, sin abrirla, ya oír los gritos incansables de cada niño. Ver a los de párvulos correteando sin parar sin saber donde llegar, tal y como es su vida. Mirar de nuevo al ventana y decir tipicamente:- Mira los de sexto que flipados. Volverte a parar a pensar y decir, ostrás ¿y ese niño ya va en quinto? yo que pensaba que iba en primero...nuestros vecinos saludando a sus madres, cinco veces ver pasar a la misma persona abrazando gente y hablando, profesoras cotilleando, niños en la portería, Mario se mete con Martín, va en primero. Supongo que la gente que está ahi abajo lo unico que oirá será: ¿que tal de veranito?. Y así hasta finales de septiembre. Cuando toca el timbre de las 9 y ver cabecitas corriendo a los sitios, una vez sentados solo ves la de la profesora. Niños con meriendas al lado de una gaviota con cara de deseo a su bocadillo. Niños, tres mil niños jugando al fútbol en el campo...porque aun no hay turnos de a quien le toque y a quien no. Los de sexto asombrados por ser quienes son, los de primero asombrados por saber a donde llegaran a ser, los que estan por intermedio, deseando llegar a alguno de los dos. Las profesoras todas ansiosas por no saber donde empezar. Y otra vez ver la ventana cerrada, el disco de Amy Winehouse, rayada por la canción número 5, era buena pero nunca será mejor que una de Fran. Y después tu cabeza pensando en las vidas de cada uno que pasa por la papelera del campo, y de nuevo comiendote el coco pensando si alguien es de verdad el que piensas, averiguando que hacen y quienes son los de la clase en la que yo iba, en esa donde los gritos abundaban en gran cantidad, y otra vez mirar al ventana cerrada, pensando: Yo estuve ahí, entre ellos, entre todas y cada una de esas cabezas el año pasado. Y de nuevo recordar...ahora ya no..ahora ya no volveré.
Al día siguiente el sol no se veía pero la luz detrás del enorme edificio destacaba en toda la ciudad. Yo sin embargo tenía los ojos achinados, como de costumbre por las mañanas. La clase de música estaba iluminada, con sus panderetas colgadas como cuadros, al mismo tiempo en la clase de abajo relucía un esquelto amarillento y roto posaba al lado de uno bien hecho y nuevito, algo siempre oía yo de que esos esqueletos se llamaban Fermín. Las demás ventanas estaban completamente cerradas con las persianas bajadas. La noche anterior había visto mi antigüa clase con dibujos pegados en las ventanas, meses antes había uno mío en la tercera ventana. Aquella noche sólo se veían personitas con el pelo recogido, un traje verde y unos guantes rosas. El huerto estaba deshabitado. En el campo rojo se podían distinguir demasiados pensamientos y recuerdos que habían pasado por ahí a lo largo de la vida de aquel colegio, o quizás tambien recuerdos del último magosto. Las huellas de los dedos de los niños pequeños en la ventana ocupaban la mayoría de la zona más cerca al radiador pintado de blanco. Enseguida logro acordarme del día que el olor a pintura era el rey del pasillo. Sin duda ahora puedo ver los posters pegados, muy arriba donde cualquiera los puede ver, de la clase de Julia, esos que siempre nos ponía un ejemplo de un paisaje bonito. Desde aquí incluso de puede ver la pizarra ocupada de sus inteligentes palabras todas las pizarras están pintadas y la mayoría tiene un 3 de diciembre o un today is Wednesday bla bla bla. Me encantaba salir de clase un viernes y mirar las sillas bien colocadas ya listas para volver a ser calentadas el lunes. Mariposas y flores era lo que estaba pegado en las ventanas de parvulitos. Hay muchas sonrisas bonitas en este mundo pero nunca acabaré olvidando la de cada una de mis profesoras cuando después de unos cuantos años me saludaban con un “Hola Carola”. Me encantaba fingir una cara de “no fui yo” (cuando en realidad no había hecho nada) cuando Paz señalaba el techo roto sin ningún tipo de respuestas para todas las preguntas que tenía sobre su mente. Sigo manteniendo la promesa de Rosa, la profesora que siempre se paraba cuando la saludaba recordandome una y otra vez lo fea que era. Salíamos a cantar y a bailar bajo la lluvia que caía con fuerza en el campo grande mientras una profesora nos gritaba. Me encantaba, todas las mañanas ver como Paz en vaqueros de paraba detenidamente delante de unos niños que jugaban al fútbol. Es cierto que no siempre hay cosas buenas pero hoy sólo me dedicaré a ellas, sólo hoy. Normalmente nos quedabamos asomabrados con la cantidad de alumnos que pasaban a saludar a sus veteranos maestros en Navidad y en verano, solían ser caras conocidas, en las cuales, al verlas dabamos un brinco arrastrando la silla de manera que los de la clase de abajo se quedaran sordos. Nos limitabamos a sonreír y reírnos en todas las clases con una frase en mente “nunca se olvidará, pero siempre se echará de menos”. Nuestros días acabaron allí dentro, pero la sonrisa perdurará hasta el más lejano de los tiempos.